Chart Polski

Przez jedenaście z dwunastu ksiąg „Pana Tadeusza” dwóch dorosłych mężczyzn kłóci się o to, czyj chart jest lepszy. Rejent ma Kusego, Asesor ma Sokoła. Zaczynają przy kolacji w księdze pierwszej. Potem jest zajazd, jest bitwa, mija zima, a sprawa wciąż pozostaje nierozstrzygnięta. Godzą się dopiero w księdze jedenastej, kiedy oba psy dobiegają w tej samej chwili i nie ma już o co się spierać. Chodziły później słuchy, że to stary Wojski po cichu wszystko ukartował, żeby ich wreszcie pogodzić. Wojski zaprzeczał.

Mickiewicz opisywał świat, który się kończył, i wiedział o tym. W jego poemacie prawie wszystko jest ostatnie: ostatni zajazd na Litwie, ostatni woźny trybunału, ostatni z Horeszków, ostatni, co tak poloneza wodzi. Nie pomylił się. Dwory zniknęły, a po drugiej wojnie światowej przyszła kolej na charty. Tępiły je milicja i służba leśna; kronikarze rasy piszą wprost, że z powodu szlacheckiego pochodzenia. To zapewne jedyny pies w historii Polski, któremu zaszkodziło pochodzenie społeczne. Przetrwał po wsiach, trzymany ukradkiem. W latach siedemdziesiątych garstka pasjonatów zaczęła odkupywać ocalałe psy od rolników z Kielecczyzny. W 1981 roku otwarto dla nich księgę wstępną, w 1989 rasę uznała międzynarodowa federacja kynologiczna, a w 2001 zrobiła to ostatecznie. Pańskiego psa przechowała wieś. W poemacie, w którym wszystko było ostatnie, akurat chart ostatni nie był.

W pierwszej księdze Asesor kpi z Kusego, który, jak samo imię wskazuje, ogon miał krótki: „Chart bez ogona jest jak szlachcic bez urzędu”. Chart polski ogon ma. Długi, noszony nisko, z końcem wygiętym ku górze, jak szabla przy boku. Reszta też się zgadza. To największy i najmocniejszy z chartów krótkowłosych, do osiemdziesięciu centymetrów w kłębie, pewny siebie, opanowany i odważny. Obcym się nie narzuca: gościa obejrzy, przyjmie do wiadomości i wróci na swoje miejsce. Dom i ogród uważa natomiast za swoje w sposób rzadki u chartów. Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie, więc nie kłania się nikomu, a obcego psa za bramę nie wpuści. Krzyku nie znosi i długo go pamięta. Szlachcicowi się nie rozkazuje, szlachcica się prosi; proszony grzecznie, zwykle się zgadza. Przez stulecia biegł przy koniu. Dziś biegnie przy rowerze i nie daje po sobie poznać, że widzi różnicę. Państwo wciąż ma go na oku: żeby trzymać w Polsce charta, trzeba mieć zezwolenie starosty. Starosta to akurat urząd z tamtej epoki, więc pod tym względem wszystko zostało po staremu.

Szlachta mówiła do siebie „panie bracie”. Właściciel jednej chałupy mówił tak do właściciela dziesięciu wsi i miał do tego prawo: szlachcic szlachcicowi był równy. Stąd nasze „być z kimś za pan brat”. Chart polski jest z Tobą właśnie tak. Nie wpatruje się w Ciebie jak w obrazek i nie przybiega na każde skinienie; od tego są inne rasy i robią to znakomicie. On idzie obok. Na smyczy trzyma się Twojej nogi tak, jak jego przodkowie trzymali się strzemienia: równo, ani przed Tobą, ani za Tobą. Kiedy wracasz do domu, nie tańczy w przedpokoju. Wstaje, podchodzi, stwierdza, że to Ty, i wraca na miejsce. Ale kiedy coś Ci się nie układa, znajduje Cię sam, w którymkolwiek pokoju jesteś, i kładzie się obok, choć nikt go nie wołał. Sługę trzeba zawołać. Brat przychodzi sam.

Staropolska gościnność miała swoją dewizę: zastaw się, a postaw się. Gościa karmiło się ponad stan. Charta nie wolno. To pies o szybkiej przemianie materii, który potrzebuje jedzenia treściwego i bogatego w białko, ale ma też głęboką klatkę piersiową, a przy takiej budowie groźny jest skręt żołądka. Ze staropolskich obyczajów zostaw mu więc tylko jeden: poobiednią drzemkę. U niego godzina spokoju po każdym posiłku jest zaleceniem weterynarza.

Równy wojewodzie, jak już wiemy, nie kłania się nikomu: ani gościom, ani sąsiadom, ani nawet staroście. A jednak wieczorem, kiedy goście już wyszli i w domu zrobiło się cicho, wstaje ze swojego miejsca, podchodzi i przykłada czoło do Twoich kolan. Stoi tak chwilę. To nie jest ukłon. Tak dawniej witali się równi z równymi.

Mówiło się wtedy: czołem.